Ban lãnh đạo Hiệp hội bóng rổ Trung Quốc nhìn đã thấy không ổn. Vấn đề không nằm ở việc thua một trận, mà ở chỗ phán đoán chuyên môn bóng rổ có đi vào chuỗi quyết sách thật hay không.
Bán kết bóng rổ nam Asian Games Nagoya, thua Nhật Bản 77-97, có lúc bị dẫn tới 35 điểm; cách biệt 20 điểm làm mới kỷ lục thảm nhất của bóng rổ nam Trung Quốc tại Asian Games. Trận tranh đồng lại bị Iran lội ngược 70-79, cuối cùng chỉ hạng tư.
Tỷ số đã đủ chói mắt, diễn biến còn khiến người bực hơn.
Đội Trung Quốc tỷ lệ ném trúng 38%, ba điểm 25 lần ném trúng 7, bóng bật bảng tấn công ít hơn 18 quả, điểm trong tình huống di chuyển 63-92. Bên kia còn là đội hình hai của Nhật Bản, thiếu Rui Hachimura, Yuki Kawamura và Yuta Watanabe.
Cách thua này khó chỉ đổ cho cảm giác tay của cầu thủ.
Nhật Bản ném hụt một lần vẫn thu bóng rất nhanh; Trung Quốc giành được bóng bật bảng nhưng thường không đẩy được liên tục. Tuyến ngoài bị đột phá rồi bọc chậm nửa nhịp, tuyến trong cũng không kịp chống. Xem lại băng, nhiều tình huống không phải người cuối cùng để lọt, mà cả tuyến phòng ngự đã bị kéo giãn.
Sau trận Quách Sĩ Cường nói rất thẳng: phòng ngự cá nhân, phòng ngự tổng thể, bóng bật bảng đều thua đối thủ. Thôi Vĩnh Hy cũng gọi việc mất kiểm soát bóng bật bảng là tổn thương lớn nhất của trận. Cầu thủ nhìn thấy lỗ hổng trên sân; ban quản lý phải đối mặt với câu hỏi vì sao lỗ hổng ấy lâu nay không có ai vá.
Tôi xem đi xem lại danh sách sáu người trên website Hiệp hội bóng rổ Trung Quốc, lòng nặng xuống. Nguyên nhân nằm ở cấu trúc lý lịch.
Chủ tịch Quách Chấn Minh lâu năm làm ở Ban thư ký Văn phòng Tổng cục Thể dục Thể thao Nhà nước và Vụ Thể thao thanh thiếu niên, sau đó làm phó giám đốc Trung tâm quản lý thể thao thể dục dụng cụ, mãi năm 2022 mới vào hệ thống bóng rổ. Trong lý lịch công khai, ông không có kinh nghiệm cầu thủ nhà nghề, huấn luyện viên, hay quản lý tuyến đầu giải nhà nghề.
Vương Phương là người hiểu bóng rổ nhà nghề nhất trong số đó. Bà là cựu quốc gia bóng rổ nữ Trung Quốc, huy chương bạc Olympic Barcelona 1992; giải nghệ từng làm huấn luyện viên, và lâu năm phụ trách đội tuyển nữ. Tập luyện, chọn người, quản lý đội, bà đều có kinh nghiệm tuyến đầu.
Nhưng trọng tâm chuyên môn của vài người còn lại rõ ràng phân tán ngoài bóng rổ.
Từ Tế Thành lâu năm làm phóng viên bóng rổ Tân Hoa xã, tham gia vận hành truyền thông Olympic Bắc Kinh và Olympic mùa đông, sau đó làm chủ tịch công ty CBA. Thế mạnh của ông ở truyền thông, sự kiện và quan sát ngành; tập luyện thi đấu và thực hành đào tạo trẻ không phải lý lịch cốt lõi.
Lưu Bồi Tuấn lâu năm phụ trách thể thao học đường và kết hợp thể thao với giáo dục. Dương Dương đến từ hệ thống quản lý tổng hợp của Tổng cục Thể thao; kinh nghiệm phủ Vụ thể thao thành tích cao, Vụ tổ chức cán bộ, Trung tâm cử tạ - vật - judo, và ban tổ chức Olympic mùa đông. Tổng thư ký Từ Lam thì lâu năm phụ trách giao lưu quốc tế, kết nối sự kiện và công tác đối ngoại.
Hành chính, truyền thông, thể thao học đường, đối ngoại đều có người tương ứng. Còn những vấn đề bóng rổ cứng nhất — dựng đội tuyển, đánh giá huấn luyện viên, chuẩn đào tạo trẻ, luật giải — trong danh sách công khai lại khó thấy một chuỗi chuyên môn trọn vẹn.
Đó mới là chỗ khiến cổ động viên không yên.
Có người sẽ nói, hiệp hội bóng rổ không thể chỉ gồm ngôi sao đã giải nghệ. Phán đoán ấy có lý. Kinh nghiệm của Diêu Minh đã chứng minh: từng chơi bóng rổ ở mặt bằng cao nhất cũng không có nghĩa một mình giải được bài toán quản trị của cả hệ thống.
Thời Diêu Minh làm chủ tịch hiệp hội, bóng rổ nam Trung Quốc ở World Cup 2023 thắng 1 thua 4, xếp thứ 29 trong 32 đội, lần thứ hai liên tiếp lỡ Olympic. Bán kết Asian Games Hàng Châu, đội Trung Quốc từng dẫn đội hình hai của Philippines 20 điểm, cuối cùng bị lội ngược.
"Đây là cơn đau do bóng rổ Trung Quốc lệch khỏi quỹ đạo thế giới." Cách Diêu Minh nói lúc ấy rất nặng, và cũng rất đúng. Thiết kế thể chế, chỗ dựa dữ liệu, giám sát thực thi và ranh giới trách nhiệm, kinh nghiệm bóng rổ cá nhân không lấp nổi.
Vì vậy, vấn đề xưa nay không phải phòng họp phải chật những danh thủ. Mấu chốt là các vị trí then chốt có người thực sự hiểu bóng rổ hay không, và ý kiến ấy có được đưa vào quyết sách cuối hay không.
Trận tranh đồng gặp Iran, độ lệch càng chói. Iran ở bán kết gặp Hàn Quốc ném ba điểm 23 lần trúng 2, chỉ có 51 điểm; hai ngày sau gặp Trung Quốc, ba điểm 33 lần ném trúng 15, tỷ lệ 45,5%.
Cảm giác tay đương nhiên dao động. Nhưng ném ngoài thoải mái thường liên quan khoảng cách phòng ngự, xoay người đổi vị trí và tốc độ hỗ trợ. Nếu mỗi lần Trung Quốc bọc đều chậm một bước, đối thủ sẽ có cơ hội ném trọn vẹn; cái gọi là "bỗng bùng nổ" nhờ đó có logic của trận đấu.
Tháng 11 năm 2025, vòng loại World Cup, bóng rổ nam Trung Quốc thua Hàn Quốc 76-80 trên sân nhà, sân khách lại thua 76-90. Sân nhà Lee Hyun-jung một mình ném trúng 9 quả ba điểm, có 33 điểm. Sân khách, hiệp một đội Trung Quốc ném ba điểm 12 lần trúng 1; hết hiệp đã bị dẫn 23 điểm, cả trận 28 lần ném trúng 5.
Một đội chơi không tệ ở Asian Cup, trong vài tháng bị Hàn Quốc đè liên tiếp, rồi lại bị đội hình hai Nhật Bản xuyên thủng. Thứ lộ ra giống một cách ứng phó lâu nay không được giải: áp lực tuyến ngoài dâng lên thì điểm cầm bóng ít đi, tấn công dừng ở xử lý cá nhân, còn phòng ngự không bù được bằng di chuyển tổng thể.
Cầu thủ gánh sai lầm và dư luận; người trẻ chịu cái giá lớn hơn. Một khi hệ thống đào tạo trẻ thiếu chuẩn ổn định, bọn trẻ có thể thắng trận cấp cơ sở, nhưng không đủ kỹ thuật để chịu va chạm cường độ cao hơn.
Tháng 11 năm 2025, Tổng cục Thể dục Thể thao Nhà nước ban hành "Ý kiến về việc tiếp tục thúc đẩy cải cách và phát triển bóng rổ", đề xuất khuyến khích những nơi có điều kiện khôi phục các bậc đội hình tập luyện thanh thiếu niên theo biên chế, hỗ trợ trường thể thao, đội chuyên, câu lạc bộ cùng các bậc đại học, trung học, tiểu học cùng dựng bậc thang nhân tài.
Chính chữ "khôi phục" đã để lộ: khâu nối của hệ thống từng đứt. Đến Đại hội khoa học bóng rổ hiện đại năm 2026, người phụ trách bộ phận thanh thiếu niên Vương Hân nhắc năng lực kỹ thuật không đủ, thiếu huấn luyện viên trình độ cao, chủ nghĩa thành tích ở cơ sở, kết hợp thể thao và giáo dục triển khai không suôn. Vấn đề không bị lướt qua cho nhẹ.
Ý tôi là, việc thực sự phải nhìn tiếp theo không phải danh sách hiệp hội có điều chỉnh nữa hay không, mà ý kiến chuyên môn có rơi xuống khâu chọn người đội tuyển, đánh giá huấn luyện viên và đề cương đào tạo trẻ hay không.
Điều cổ động viên muốn xem cũng không chỉ là trận sau thắng bao nhiêu điểm. Trên ghế phó chủ tịch, Vương Phương cụ thể phụ trách những quyết sách nào? Quách Chấn Minh xây cơ chế phán đoán chuyên môn cho bóng rổ thi đấu bằng cách nào? Vài trận tới, đội Trung Quốc có tiếp tục những cảnh cũ: bóng bật bảng bị cướp, tuyến ngoài bị ném xuyên, tấn công đình trệ?
Nếu câu trả lời vẫn chỉ là chờ sau trận một câu "chúng tôi thua hết", thì cơ cấu chuyên môn của ban lãnh đạo này có còn tiếp tục thành câu hỏi bóng rổ Trung Quốc không đi vòng được?